27. apr. 2010

Skýrslan staðfestir bótarétt neytenda

Talsmaður neytenda telur að lántakendur geti átt skaðabótakröfur eins og skýrsla rannsóknarnefndarinnar renni stoðum undir. Bótakröfur, forsendubrest o.fl. rök úr ársgamalli tillögu hans má væntanlega nota gegn núverandi kröfuhöfum sem voru í "vondri trú" um slíkar mótbárur er þeir yfirtóku bankana.

Talsmaður neytenda telur að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis renni skýrum stoðum undir þá rökstuddu skoðun hans að lántakendur - og aðrir neytendur eftir atvikum - eigi skaðabótakröfu á hendur bönkum og öðrum lánveitendum. Þessi skoðun var rökstudd ítarlega í tillögu talsmanns neytenda til stjórnvalda um heildstæða lausn á skuldavanda neytenda fyrir réttu ári. Verður kannað hvort lántakendur geti náð fram réttmætri niðurfærslu neyendalána vegna bótasjónarmiða, forsendubrests o.fl. lagaröksemda - þar sem núverandi kröfuhafar hafi verið í vondri trú um þær mótbárur er þeir yfirtóku kröfur gagnvart neytendum.

Í þeim tilvikum þar sem kröfuhafi er enn sá sami er ljóst að slíkum mótbárum verður ennþá komið við.

Tvær færar leiðir að óbreyttum lögum

Hugsanlegri bótaábyrgð má koma fram með ýmsum hætti - enda þótt tillaga og tilmæli um niðurfærslu lána samkvæmt mati stjórnskipaðs eða samningsbundins gerðardóms hafi ekki verið teknar til greina.

1. Í fyrsta lagi geta neytendur komið að rökstuddum bótakröfum í sakamálum sem sérstakur saksóknari eða aðrir handhafar ákæruvalds höfða gegn þeim sem ábyrgð báru, sbr. frétt hér 12. apríl sl. um það réttarfarshagræði.
2. Í öðru lagi gætu neytendur látið reyna á skaðabótarétt sinn með hópmálsókn ef sett yrðu afturvirk lög sem heimiluðu neytendum slíkt, sbr. nánar hér að neðan.
3. Í þriðja lagi er líklegt að neytendur geti í mörgum tilvikum borið skaðabótasjónarmið, forsendubrest og fleiri lagaröksemdir úr upphaflegri tillögu talsmanns neytenda fram sem svonefndar mótbárur gagnvart núverandi kröfuhöfum - t.d. nýju bönkunum - enda hafi eigendur þeirra vitað eða mátt vita af öllum þessum mótbárum er þeir tóku yfir kröfur gömlu bankanna gagnvart neytendum; nýir eigendur eru m.ö.o. í vondri trú um réttmæti krafnanna eins og rætt er um í lögfræði. Á meðal þessara röksemda eru forsendubrestur - sem á við óháð því hvaða niðurstöðu Hæstiréttur kemst að varðandi (ó)lögmæti svonefndra gengisbundinna lána. Röksemdir um forsendubrest kunna einnig að eiga við um hefðbundin verðtryggð neytendalán. 

Kannað betur út frá réttmæti en ekki út frá svigrúmi

Eftir að hafa kynnt sér betur skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem birt var fyrir hálfum mánuði, mun talsmaður neytenda rannsaka þennan mótbárurétt neytenda og aðstoða við að ná honum fram - enda virðast stjórnvöld enn sama sinnis hvað það varðar að koma ekki til móts við greiðendur íbúðarveðlána út frá lögfræðilegum rökum og réttlætisröksemdum heldur einungis hagrænum sjónarmiðum um greiðslugetu lántakenda og "svigrúm" kröfuhafa. Þá hafa ekki náðst boðaðir samningar við kröfuhafa svonefndra bílalána.

Rök með skaðabótaábyrgð staðfest í rannsóknarskýrslunni:

Röksemdir talsmanns neytenda um bótaábyrgð lánveitenda í tillögu hans fyrir ári voru svohljóðandi:

Þessu til viðbótar var því haldið fram í tillögunni að stjórnendur og eigendur gætu borið sjálfstæða bótaábyrgð - en skýrsla rannsóknarnefndarinnar rennir stoðum undir slíka ábyrgð í mörgum tilvikum vegna hæpinna og ólögmætra stjórnhátta banka og fleiri aðila; í tillögunni sagði:

"Bótaábyrgð stjórnenda og eigenda. Vísbendingar hafa komið fram um að æðstu stjórnendur og í sumum tilvikum eigendur hafi brotið gegn trúnaðarskyldu gagnvart neytendum sem viðsemjendum fjármálafyrirtækja - ef ekki lögum - með því að vinna gegn gengi íslensku krónunnar og þar með verðbólguhömlum og þannig unnið gegn hagsmunum og réttindum neytenda. Þó að aðild sé önnur í tilviki stjórnenda og eigenda banka kemur að mínu mati til greina að beita svonefndri samsömun til þess að slík ábyrgð smiti yfir á kröfuhafa gagnvart því sem nefnt hefur verið gömlu bankarnir."

Auk þess vitnaði talsmaður neytenda til lögbundinnar endurgreiðsluskyldu ef lánssamningur telst ógildur:

"Endurgreiðsluskylda. Í 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu er einnig kveðið á um það að ef samningur um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar teljist ógildur og hafi endurgjald verið greitt beri kröfuhafa „að endurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hefur þannig ranglega af honum haft.“"

Haldið var fram möguleika á bótaábyrgð hins opinbera:

"Bótaábyrgð hins opinbera. Loks má halda því fram að stjórnvöld hafi hugsanlega bakað sér bótaábyrgð vegna ónógs eða gallaðs eftirlits á fjármálastarfsemi og ónógs eða árangurslítils aðhalds í efnahagsstjórn. Er þá m.a. horft til upplýsinga sem stjórnvöld bjuggu yfir en neytendur ekki. Er þá einkum litið til aðgerða og eftir atvikum aðgerðarleysis Seðlabanka Íslands, Fjármálaeftirlitsins og hlutaðeigandi ráðherra. Einnig tel ég rétt að líta til þeirra upplýsinga sem fram hafa komið að viðskiptaráðherra hafi meðvitað verið haldið fyrir utan upplýsingar sem aðrir ráðherrar og einkum Seðlabanki Íslands bjuggu yfir. Athuga verður að nú eru bankar undir stjórn hins opinbera. Þá voru ítrekað gefnar upplýsingar um að fjármálakerfið væri stöðugt - sem reyndist rangt og jók á gengishrun að öllum líkindum og jók þar með skuldavanda neytenda, bæði í verðtryggðum lánum og gengistryggðum. Þó að réttmætt kunni að hafa verið að opinbera þær upplýsingar ekki er ljóst að aðgerðir og aðgerðarleysi í kjölfarið geta falið í sér rök fyrir bótaábyrgð hins opinbera."

 

Skýrslan sýnir mun alvarlegri háttsemi en ljós var fyrir ári

Ekki þarf að fjölyrða um það að það sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis - og talsmaður neytenda hefur átt kost á að kynna sér og fram hefur komið í fjölmiðlum á þeim hálfa mánuði sem liðinn er frá birtingu hennar - er mun ítarlegra og grófara hvað þessar röksemdir varðar. Hins vegar kunna atvik og styrkur röksemda að vera mismunandi eftir því hvaða aðilar áttu í hlut.

Eitt ár frá fyrri gerðardómstillögu

Í dag er, sem sagt, rétt ár síðan stjórnvöldum var send tillaga um neyðarlög um eignarnám íbúðarveðlána og niðurfærslu þeirra samkvæmt mati gerðardóms - í ljósi þess að óbreytt ástand bryti gegn hagsmunum og réttindum neytenda sem ættu í hlut. Tillögu talsmanns neytenda var ekki svarað. Fjórum mánuðum síðar, í ágústlok, voru bönkum, lífeyrissjóðum, eignarleigufyrirtækjum og öðrum kröfuhöfum neytendalána send sambærileg tilmæli en þeir svöruðu flestir að stjórnvöld væru að leysa málin.

 

Fjölmörg lagarök fyrir niðurfærslu neytendalána í tillögunni

Rökin fyrir tillögunni voru - auk ofangreindra skaðabótasjónarmiða eftirfarandi eins og þar má lesa í ítarlegu, rökstuddu máli:

Fjórir aðrir valkostir nefndir - einn væntanlega enn tækur

Auk þess voru fjórir aðrir valkostir nefndir í tillögunni:

1. Afturvirk lög um hópmálsókn. 
2. Þríhliða samningar milli stjórnvalda, kröfuhafa og fulltrúa neytenda um niðurfærslu lána.
3. Þriðji valkostur með róttækari nálgun samkvæmt séráliti ráðgjafa talsmanns neytenda sem þá var ekki fært að birta og hefur enn ekki birst opinberlega.
4. Uppboð skulda á alþjóðlegum markaði.

Nú verður að telja að líklega sé aðeins einn þessara valkosta enn fyrir hendi - afturvirk lög um hópmálsókn - og þá helst að viðbættri lagaheimild um flýtimeðferð slíkrar hópmálsóknar. Fyrir þingkosningar í fyrra virtist þverpólitísk samstaða um lagabreytingar til að heimila hópmálsókn. Tíu þingmenn úr öllum þingflokkum stóðu þá að frumvarpi um hópmálsókn þar sem m.a. var byggt á hugmyndum talsmanns neytenda - sem gæti samkvæmt því rekið slík mál. Reynsla erlendis sýnir að slík lagabreyting myndi stórbæta stöðu neytenda.

Enn ekki reynt á lögbann

Annar valkostur - sem þeir, sem hafa slíka heimild, hafa ekki látið reyna á - er lögbann gegn innheimtu gengisbundinna lána enda ríkir réttaróvissa þar til Hæstiréttur leysir úr álitaefni um (ó)lögmæti þeirra.

Hluthafar og aðrir neytendur eiga hugsanlega einnig bótakröfur

Aðrir en lántakendur geta hugsanlega átt skaðabótarétt, sbr. eftirfarandi yfirlit í frétt hér 12. apríl sl. um réttarfarshagræði fyrir neytendur og aðra til þess að setja fram kröfur við handhafa ákæruvalds: