12. apr. 2010

Neytendur geta gert bótakröfur við ákæruvald

Ef neytendur eiga bótakröfur á hendur þeim, sem ákærðir eru vegna brota eða vanrækslu við efnahagshrunið, þurfa þeir ekki að stefna þeim - eins og talsmaður neytenda hefur áréttað við handhafa ákæruvalds.

Neytendur geta samkvæmt lögum um sérstakt réttarfarshagræði í sakamálum lýst kröfum við handhafa ákæruvalds ef þeir vilja gera skaðabótakröfur eða aðrar kröfur gegn þeim, sem kunna að bera refsiábyrgð á tjóni neytenda.

Nauðsynlegt er að slík krafa sé vel útfærð og komi fram við rannsóknaraðila eða ákæranda - áður en ákæra er gefin út.

T.d. tjón vegna misferlis við stjórn hlutafélaga

Sem dæmi má nefna tjón neytenda í kjölfar hruns bankanna eða vegna misferlis eða vanrækslu - sem sætir ákæru. Þetta geta neytendur gert með því að setja fram rökstuddar kröfur við handhafa ákæruvalds - án þess að höfða sjálfir sérstök dómsmál.

Sem dæmi um hugsanlega kröfuhafa má nefna eftirfarandi hópa neytenda - komi til þess að sakamál verði höfðað gegn þeim sem bera ábyrgð:

• Lántakendur sem goldið hafa misferlis og annars atferlis lánveitenda og eigenda þeirra í aðdraganda hruns og jafnvel eftir efnahagshrun í október 2008.
• Hluthafar sem tapað hafa áhættufé vegna ráðstafana (raunverulegra) stjórnenda hlutafélags, fyrr og síðar.
• Sjóðfélagar peningamarkaðssjóða vegna ráðstafana stjórnenda þeirra sjóða fyrir og í kringum bankahrun haustið 2008.
• Viðsemjendur bílalánafyrirtækja vegna gengislánaskilmála í upphafi og undanfarið vegna fullnustuúrræða sem fyrirtækin hafa leyft sér að beita án atbeina fulltrúa opinbers valds - ekki síst eftir hrunið 2008.

Flest þessara mála hefur talsmaður neytenda látið til sín taka með leiðbeiningum og tillögugerð frá haustinu 2008 eins og kunnugt er. Á meðal þeirra röksemda sem notast var við voru skaðabótasjónarmið. Vill talsmaður neytenda því vekja athygli á réttarfarshagræði - sem neytendur njóta eins og aðrir, sem vilja gera kröfur til skaðabóta eða annars vegna brota eða vanrækslu þeirra sem hafa haft með höndum stjórn á fjármálastofnunum og eftir atvikum efnahags- og jafnvel stjórnkerfi.

Eina réttarfarshagræðið fyrir neytendur

Er sérstök þörf á að hafa þetta réttarfarshagræði í huga þar sem lög leyfa hvorki flýtimeðferð til handa neytendum né hópmálsókn af hálfu þeirra eins og talsmaður neytenda hefur ítrekað bent á opinberlega.

Rætt við handhafa og fulltrúa ákæruvalds

Undanfarið hefur talsmaður neytenda áréttað við handhafa og aðra fulltrúa ákæruvalds að hafa beri í huga þetta lögbundna réttarfarshagræði neytenda og annarra, sem kunna að eiga skaðabótarétt eða aðrar kröfur á hendur aðila í efnahagslífinu vegna hugsanlegra mistaka eða mögulegrar vanræskslu þeirra sem kann að hafa valdið skaðabótaskyldu tjóni.

Kæmi í stað málshöfðunar neytenda

Í stað þess að allir neytendur þurfi að höfða mál hver fyrir sig gegn hverjum og einum stjórnanda efnahagslífs eða eftirlitskerfis geta þeir sett fram rökstuddar kröfur við handhafa ákæruvalds, t.d. sérstakan saksóknara. Auk hans hefur talsmaður neytenda rætt málið óformlega við efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra og fulltrúa þeirrar nefndar Alþingis sem mun taka afstöðu til viðbragða við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem birt verður síðar í dag.

Byggist á gildandi lögum

Þar sem lög veita nú þegar skýrar heimildir til slíks réttarfarshagræðis til handa neytendum hefur talsmaður neytenda ekki haft samband við Stjórnarráðið um úrbætur. Komi til þess að fyrirstaða verði á því að neytendur njóti lögbundins réttarfarshagræðis mun talsmaður neytenda beita sér. Þá kemur til álita að leggja til við Stjórnarráðið eða Alþingi að neytendum verði auðveldað að njóta þessa réttarfarshagræðis enda má talsmaður neytenda lögum samkvæmt ekki taka til meðferðar einstök ágreiningsmál. Talsmanni neytenda ber hins vegar að sinna þeirri lagaskyldu sinni að leiðbeina um færar leiðir samkvæmt gildandi lögum og benda á leiðir til úrbóta. Ein leið til þess að neytendur fái notið þessa réttarfarshagræðis væri 

• að tilnefnd yrði sérstök lögmannsstofa á ábyrgð hins opinbera en önnur leið væri
• að breyta lögum þannig að talsmanni neytenda færi fært

að safna, halda utan um og gera slíkar einkaréttarkröfur f.h. neytenda - þar sem við á.

Byggist sú afstaða á því að augljóslega er almennt ekki á færi ólöglærðra neytenda að gera sjálfir bótakröfur gagnvart ákæruvaldi samkvæmt þeim almennu reglum sem lögin tilgreina.

Nauðsynlegt að gera sérstaka kröfu

Nánar má lesa um skilyrði slíkra krafna af hálfu neytenda og annarra í væntanlegum sakamálum í lögum um meðferð sakamála - en auk þess er fræðilegur möguleiki á því að gera slíkar kröfur komi til málshöfðunar Alþingis gegn ráðherrum samkvæmt lögum um ráðherraábyrgð þar sem segir:

"Hafi ráðherra bakað almenningi eða einstaklingi fjártjón með framkvæmd eða vanrækslu, sem refsiverð er eftir lögum þessum, skal og þegar þess er krafist, jafnframt hegningunni dæma hann til að greiða skaðabætur, en um skaðabótaskyldu hans fer eftir almennum reglum."

Vakin er athygli á því að í báðum lagabálkunum er það skilyrði sett fyrir skaðabótakröfu í sakamálameðferð að sá (neytandi), sem telur sig hafa beðið tjón, geri kröfu um bætur í málinu í tæka tíð.

***

Frekari upplýsingar veitir talsmaður neytenda í síma 510 11 21, gsm 897 33 14 eða gt@talsmadur.is.

• Prenta
• Senda

Heimilt er að birta merki talsmanns neytenda með fréttum af vef embættisins - www.tn.is - en óskað er eftir því að þeirrar heimildar sé getið.