29. apr. 2009
Öll íbúðarveðlán til neytenda verði færð niður eftir mati gerðardóms
Talsmaður neytenda hefur sent forsætisráðherra tillögu með ítarlegum rökstuðningi fyrir því að taka beri öll neytendalán með veði í íbúðarhúsnæði eignarnámi og fela gerðardómi að leggja til niðurfærslu þeirra.
Lagt hefur verið til við forsætisráðherra að sett verði neyðarlög í þágu neytenda þar sem kveðið verði á um
-
eignarnám íbúðarveðlána til neytenda,
-
niðurfærslu allra íbúðarveðlána til neytenda
-
eftir mati lögbundins, sérstaks gerðardóms.
Lagt er til að tiltekin samtök neytenda tilnefni tvo fulltrúa í gerðardóminn og þrír aðilar úr hópi kröfuhafa tilnefni aðra tvo fulltrúa í gerðardóminn en Hæstiréttur skipi formann sem skuli vera lögfræðingur.
Alger forsendubrestur aðalröksemdin
Meginrökin eru forsendubrestur og eru tilteknir útreikningar um að neytendur hafi ekki mátt gera ráð fyrir því gengishruni sem varð enda aðeins 0,7% líkur á að gengi Bandaríkjadals yrði lægra en 122 ISK/USD. Sömuleiðis hafi aðeins verið um 2,1% líkur á því að gengisvísitalan tæki gildi yfir 171.
Þá er tiltekinn í tillögunni fjöldi annarra lagasjónarmiða og röksemda af sviði neytendaréttar, auðgunarsjónarmiða, skaðabótareglna, réttarfarsreglna og stjórnskipulegra röksemda auk staðreynda og sanngirnissjónarmiða.
Auk þess segir í inngangsorðum ítarlegs kafla um ofangreinda röksemdaflokka:
„Hér á eftir fara þau rök sem að mínu mati eru helst fyrir framangreindri tillögu - sem fyrst og fremst er ætlað að leggja til skilvirka og faglega málsmeðferð sem kemur í veg fyrir vantraust og ómálefnalega mismunun. Ef annað er ekki tekið fram eiga röksemdirnar bæði við um gengistryggð og verðtryggð íbúðarveðlán til neytenda. Að mestu er byggt á lagasjónarmiðum og neytendapólitískum röksemdum. Að svo stöddu er látnar liggja milli hluta ýmsar fleiri röksemdir sem ég og aðrir hafa nefnt í opinberri umræðu, svo sem efnahagspólitísk rök, tæknileg rök, samfélagsleg rök, viðskiptafræðileg rök, félagsleg rök og sjónarmið byggð á jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Kjarni málsins er þó að samkvæmt mínu mati munu neytendur - einkum skuldarar íbúðarveðlána - að óbreyttu í lánasambandi sínu einir bera skellinn af efnahagskreppu þeirri sem nú gengur yfir í stað þess að deila byrðunum með kröfuhöfum. Ljóst er að ábyrgð lánveitenda er meiri en að unnt sé að réttlæta slíka niðurstöðu. Tel ég að það hafi staðið fjármálafyrirtækjum sem lánveitendum nær að takmarka aðgengi að fé sem hækkaði fasteignaverð stórlega umfram raunhæft langtímajafnvægi og í ljósi þess að lánin voru tekin miðað við forsendur um gengis- og verðbólguþróun sem ekki stóðust. Slík ábyrgð á að mínu mati að færast yfir á þá kröfuhafa sem koma í stað lánveitenda.“
Eignarnám og verðmat eftir almennum reglum
Með tillögunni kveðst talsmaður neytenda vera að bregðast við brotum gegn hagsmunum og réttindum neytenda með því að leggja til eignarnám allra íbúðarveðlána til neytenda hér á landi í eigu annarra en Íbúðarlánasjóðs sem er ríkisaðili. Kröfuhöfum verði bætt eignarnámið eftir verðmati í samræmi við almennar reglur laga um framkvæmd eignarnáms, þ.e. eftir mati matsnefndar eignarnámsbóta.
Fagleg málsmeðferð lögð til en ekki tiltekin niðurstaða
Ekki er lögð til tiltekin niðurstaða í niðurfærslu heldur einungis fagleg og lýðræðisleg málsmeðferð til þess að bregðast við forsendubrestinum. Nánar tiltekið er lagt til að kröfur á hendur neytendum verði færðar niður eftir mati lögbundins, sérstaks gerðardóms samkvæmt almennum mælikvarða eða mælikvörðum sem byggi á málefnalegum sjónarmiðum sem lögð eru til í tillögunni.
Gert er ráð fyrir að í niðurfærslunni felist bindandi leiðrétting í eitt skipti vegna óvænts og skyndilegs atburðar sem engin skynsamleg rök voru fyrir neytendur að gera ráð fyrir.
Tillaga
Tillagan er svohljóðandi:
„Lagt er til að Alþingi setji nú þegar lög sem kveði á um að allir samningar um lán til neytenda sem veitt höfðu verið fyrir 7. október 2008 - hvort sem er í íslenskum krónum eða erlendri mynt, einni eða fleiri (myntkörfu) - gegn veði í íbúðarhúsnæði, sem íslensk lög gilda um, verði teknir eignarnámi ef kröfuréttindin eru ekki þegar í eigu ríkisins. Um bætur fyrir eignarnámið fari eftir lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með síðari breytingum eftir því sem við á. Þrátt fyrir 13. og 14. gr. þeirra laga skulu umráð krafna þó flytjast þegar yfir til ríkisins án tryggingar. Þrátt fyrir 14. gr. laganna skal heimilt að kveða upp úrskurð um að eignarnámsbætur skuli greiddar á lengri tíma í stað staðgreiðslu, svo sem með hliðrun eða breytingu á afborgunum, vöxtum eða öðrum skilmálum sem haldist að öðru leyti.
Þá er lagt til að allar íbúðarveðskuldir neytenda sem stofnað hefur verið til fyrir 7. október 2008 verði færðar niður eftir mælikvarða eða mælikvörðum sem lögbundinn, sérstakur gerðardómur geri tillögu um til Alþingis sem taki ákvörðun um niðurstöðu og fjármögnun með lögum í kjölfarið. Hæstiréttur skal skipa alls fimm fulltrúa í gerðardóminn.
Tveir fulltrúar í gerðardóminum skulu vera fulltrúar skuldara - tilnefndir sameiginlega af eftirfarandi samtökum neytenda:
a) Neytendasamtökunum (þar sem eru um 13.000 félagsmenn), b) Hagsmunasamtökum heimilanna (þar sem hátt í 1.400 eiga aðild) og
c) Húseigendafélaginu (með um 7.500 félaga).
Tveir fulltrúar í gerðardóminum skulu vera fulltrúar kröfuhafa - tilnefndir sameiginlega af eftirfarandi aðilum: a) Landssamtökum lífeyrissjóða,
b) félagsmálaráðherra vegna Íbúðarlánasjóðs og
c) fulltrúum erlendra kröfuhafa þeirra fjármálafyrirtækja sem lögum nr. 125/2008 hefur verið beitt á.Lagt er til að Hæstiréttur Íslands skipi formann gerðardómsins án tilnefningar svo og eftir atvikum aðra fulltrúa ef tilnefningaraðilar koma sér ekki saman um tilnefningu eða sinna ekki boðum um tilnefningu innan tilsetts frests. Formaður gerðardómsins skal vera löglærður.
Þingmál gerðardómsins skal vera íslenska.
Lagt er til að í lögunum verði sú skylda lögð fyrir gerðardóminn að leggja fyrir 15. júní 2009 heildstæða tillögu fyrir Alþingi í lagaformi um hvaða íbúðarveðlán neytenda skuli færð niður, hve mikið og hvernig, þ.e. eftir hvaða mælikvarða eða mælikvörðum, sem mega vera mismunandi eftir málefnalegum sjónarmiðum. Lagt er til að tekið verði fram í lögunum að niðurfærsla samkvæmt mati gerðardómsins verði ekki skattskyld.
Sjónarmiðin sem lagt er til að gerðardómurinn skuli leggja til grundvallar eru:
Þá er lagt til að gerðardóminum verði í lögum heimilað að líta til annarra almennra og hlutlægra sjónarmiða af sviði neytendamarkaðsréttar, svo sem
Við mat gerðardóms á því að hvaða marki skuli víkja verð- og gengistryggingarþætti íbúðarveðlánasamninga til hliðar skal einkum horft á opinberar áætlanir um verðbólguþróun og til verðbólgumarkmiðs Seðlabanka Íslands annars vegar og hins vegar til spár hlutaðeiganda lánveitanda um þróun hlutaðeigandi gjaldmiðla en ella - hafi lánveitandi ekki birt slíkar spár - á aðrar spár sem birtar voru opinberlega. Einnig verði heimilt að líta til sambærilegra forsendna aðila kjarasamninga við endurnýjun kjarasamninga. Þá verði gerðardómi heimilt að líta til væntanlegs framtíðargengis íslensku krónunnar gagnvart evru komi til ákvörðunar um aðildarviðræður við ESB á þeim tíma sem gerðardómurinn starfar.
Lagt er til að öllum almannasamtökum, hagsmunasamtökum, embættum og stofnunum, sem sýna fram á lögvarða hagsmuni sína, skjólstæðinga sinna eða aðila að samtökunum, geta flutt mál sitt fyrir gerðadóminum Að öðru leyti gildi um málsmeðferð hjá hinum lögbundna gerðardómi lög nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma með síðari breytingum. Í ljósi þessa þykir fært að leggja til að niðurstaða gerðardómsins sé bindandi fyrir alla aðila, bæði neytendur, kröfuhafa og aðra sem kunna að eiga lögvarða hagsmuni, fallist Alþingi á niðurstöðu gerðardómsins.
Lagt er til að gerðardóminum verði jafnframt heimilt að gera tillögu um fjármögnun og greiðslutíma vegna þeirra tillagna sem hann skal leggja fram samkvæmt framangreindu og skal slík tillaga þá lögð fyrir Alþingi og kynnt matsnefnd eignarnámsbóta.“
Aðdragandi og tilgangur tillögunnar og aðrir valkostir
Í tillögunni, sem nálgast má hér á PDF-formi ásamt skýringarmyndum á tölfræðilíkum varðandi forsendubrest að því er varðar verðbólgu- og gengisþróun, er gerð grein fyrir tilgangi tillögunnar í níu liðum. Einnig er rakinn aðdragandi tillögunnar altt frá því að sett voru neyðarlög til bjargar bankakerfinu 6. október 2008. Einnig er bent á aðra valkosti sem talsmaður neytenda sér fyrir sér í stað þeirra almennu leiða sem ræddar hafa verið og sértæku aðferða sem samþykktar hafa verið með lögum, einkum um greiðsluaðlögun:
„Auk þessarar tillögu minnar skal í upphafi nefnt að telja verður fyrir hendi fjóra tæka meginvalkosti til almennrar lausnar aðra en neðangreinda eignarnáms- og gerðardómsleið - svo fremi sem vilji standi til að halda fast við almenna sjálfseignarstefnu sem ríkt hefur lengi gagnvart íbúðarhúsnæði á Íslandi:
***
Lesa tillöguna í heild á PDF-formi.
Til baka
Fréttasafn
Heimilt er að birta merki talsmanns neytenda með fréttum af vef embættisins - www.tn.is - en óskað er eftir því að þeirrar heimildar sé getið.